نسق زارعانه معمولاً بین مالک و زارع، با انعقاد قرارداد بوجود می آید و در این نوع زرع، کشاورز باید هنگام برداشت محصول براساس قراردادی که نوشته شده، مقداری از محصول را به صاحب ملک به صورت نقدی یا جنسی بدهد که به این نوع زراعت، زارع صاحب نسق گفته می شود؛ پس برای اثبات نسق زارعانه در دادگاه، کشاورز می تواند با استاد به قرارداد فی مابینی که نوشته شده است، دعوا مطرح کند؛ با ما همراه باشید تا این مورد را کاملاً بررسی نماییم.

عناصر تشکیل دهنده ی حق زارعانه

برای بوجود آمدن هر حقی نیاز به عناصر تشکیل دهنده است که حق زارعانه هم از این حیث مستثنی نیست؛ برای تشکیل حق زارعانه باید عناصری که در زیر به آن اشاره می شود وجود داشته باشد:

زمین مزروعی: چون بدون وجود یک زمین مزروعی اصلا این حق ایجاد نمی شود چون حق زارعانه با زراعت کشاورز بر روی زمین معنی پیدا می کند نه سایر املاک مثل تجاری و مسکونی یا ...

نکته: حق زارعانه در زمین های کشاورزی ایجاد می شود و در مورد املاک دیگر مثل ملک مسکونی معنایی ندارد.

عمل زارع: یعنی باید یک شخصیتی به نام کشاورز یا زارع وجود داشته باشد تا بر روی این زمین مزروعی عمل کشاورزی ایجاد کند و به خاطر همین کارکشاورزی یا عمل زارعانه است که باید مالک به کشاورز در آخر کار و قرارداد حق العمل درنظر بگیرد.

مالک: مالک کسی است که دارای زمین کشاورزی است وآن را برای انجام زراعت در اختیار شخصی به نام زارع قرار می دهد تا بر روی آن کشاورزی کند و بعد از برداشت محصول یک مقدار از محصول خود را طبق قرارداد به مالک بدهد.

استمرار عمل زارع: کسی که بر روی زمین زراعی طبق قرارداد زارعانه، کار زراعت انجام می دهد باید به صورت مستمر بر روی زمین کار کند، یعنی بر روی آبادانی زمین تلاش کند، چون یک زمین کشاورزی طول می کشد تا آّباد شود و مورد بهره برداری قرار بگیرد؛ بنابراین، حق زارعانه با عمل زراعت وزحمت طولانی مدت کشاورز، حاصل می شود.

زارع صاحب نسق کیست؟

برای اینکه بدانیم به چه کسی "زارع صاحب نسق" می گویند، ابتدا باید بدانیم که معنی نسق چیست؛ نسق در لغت به معنای نظم وترتیب است.

پس به مقدار زمین وآبی که در اختیار یک کشاورز از جانب مالک قرار می گیرد، تا از آن برای زراعت استفاده کند نسق گفته می شود.

در واژه نامه ی لایحه ی قانونی: نسق به معنی (عملکرد عمرانی کسی که به آبادی زمین اقدام کرده است) بیان شده است؛ زارع صاحب نسق کسی است که با پذیرفتن این شرایط در زمین کشاورزی، که کسی دیگر مالک آن است تنهایی یا همراه با خانواده، شروع به کار زراعت می کند، تا در کنار آباد کردن زمین، امورات خود را هم بگذراند و مقداری از محصول را طبق قرارداد دراختیار صاحب ملک قراردهد.

معمولاً این زارع صاحب نسق در روستا زندگی می کند و شغلی به جز کشاورزی ندارد، با بستن قراردادی بین مالک زمین و خود به کار کشاورزی بر روی زمین های زراعی مشغول می شود، وی حق کشت درخت یا محصولات دیگر کشاورزی بر روی زمین را دارد؛ این روش از زمان های قدیم از زمان اصلاحات ارضی ایران رواج داشت، مساحت زمین های کشاورزی با هم تفاوت داشت.

صلاحیت مرجع رسیدگی کننده اثبات نسق زارعانه

زمانی که یک زارع سال ها همراه با خانواده یا تنهایی بر روی زمین کشاورزی دیگری کار کرده است، برای آباد کردن آنجا تلاش کرده است، بعد از پایان قرارداد انتظار دارد تا طبق عرف، مالک مبلغی را به عنوان حق زارعانه به وی بدهد؛ حق زارعانه جزو حقوق مالی معنوی محسوب می شود، باید از اموال منقول محاسبه شود چون با تمام شدن قرارداد زارع، دست او از کشاورزی برروی این زمین کوتاه می شود و دیگر حقی بر روی آن زمین را ندارد، فقط می تواند ارزش یا بهای حق گفته شده را مطالبه کند.

اگر مالک نخواهد این مبلغ را به عنوان حق زارعانه به وی بپردازد، زارع که قصد مطالبه ی بهای حق ریشه را دارد، می تواند به عنوان خواهان دعوا دادخواستی را به طرفیت مالک به دادگاه تقدیم کند.

حالا باید دید که این کشاورز زحمتکش باید دادخواست خود را به کدام مرجع تقدیم کند ...

چون حق زارعانه نوعی دعوای مالی محسوب می شود، باید دادخواست رسیدگی به دادگاه محل اقامت خوانده، یا دادگاهی که عقد قرارداد در حوزه ی آن بسته شده است مطرح شود، بعد از ارائه ی مدارک از جانب زارع، برای اثبات حق زارعانه رأی صادر می شود و خوانده به پرداخت حق ریشه محکوم می شود، مالک باید ظرف ده روز بعد از صدور آن اقدام به محاسبه و دادن حق زارعانه به زارع کند، وگرنه اموال وی از جمله زمین کشاورزی، توقیف می شود.

نسق زراعی سند رسمی است

در زمان اجرای قانون اصلاحات ارضی ایران، کسانی که مالکیت زمین های کشاورزی را به گونه ی ثبتی در دست داشتند مالک به حساب می آمدند و کسانی که بر سرزمین های آنان کار می کردند زارع یا کشاورز بودند، مساحت زمین های تحت تصرف متفاوت بود و در زمان اجرای قانون اصلاحات ارضی، مقدار زمین های کشاورزان بر پایه ی نسق آنان آمار برداری شده وسند صادر شد.

بعد از پیروزی انتقلاب مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۷۰/۰۳/۰۲ ماده واحده ای را تصویب کردند؛ طبق این ماده:« وزارت کشاورزی موظف است نسبت به اراضی مشمول قانون اصلاحات ارضی که به تصرف زارعین صاحب نسق درآمده و تا کنون اسناد رسمی مالکیت برای آنها صادر نشده است اقدام نمایند تا طبق قانون اسناد مالکیت آنها صادر شود».

طبق این ماده شرایط اجرایی هم مد نظر قرار گرفته است، نمونه ای از شرایط را در زیر عنوان می کنیم:

1- زمین فقط به زارع صاحب نسق واگذار می شود.

2- زمین یا نسق زارعانه می باید در تصرف زارع یا وراث قانونی اوباشد.

3- اراضی مشمول باید در حال کشت و بهره برداری از طرف زارعان باشد.

4- نسق زراعتی زارعان از نظر مکانی تغییر نکرده باشد.

5- اراضی مازاد بر حد نصاب مالک، مشمول واگذاری می گردد.

6- اراضی موات و بایر، مشمول واگذاری می شود.

7- کلیه ی اراضی حتماً کمتر از شش دانگ که بر روی آنان زارع صاحب نسق کار می کند.

8- اراضی که حق ریشه آن از سوی مالک خریداری شده مشمول تقسیم نمی باشد.

9- حق ریشه باید سند رسمی باشد.

ابطال نسق زراعی

زمانی که اشتباهاتی در سند نسق زارعی رخ می دهد، نسق زارعیِ زارعان باید توسط کارشناسان اصلاح شود.

ماده ی ۳۸ قانون اصلاحات ارضی: «در مواردی که شورای اصلاحات ارضی تشخیص دهد در اسنادی که در اجرای مقررات اصلاحات ارضی تنظیم شده اشتباهاتی رخ داده است، رأی به اقاله یا اصلاح و یا ابطال سند خواهد داد؛ رأی مزبور برای دفاتر اسناد رسمی و دوایر ثبت اسناد و املاک، لازم الاجرا خواهد بود، اگر رأی صادر شده با عث رسیدن ضررو زیان به دیگری باشد برحسب تقاضای ذینفع عمل خواهد شد».

اگر در مواردی مثل اصلاح شماره ی شناسنامه، نام، مشخصات متعاملین، اشتباهات در مشخصات ملک مورد معامله، قید اصلاح، نوع، مقدار مستثنیات، مشخصات زارع ازقلم افتاده و ... یا به هر طریقی در سند نسق زارعانه ایرادی داشته باشید، باید به شورای اصلاحات ارضی مراجعه کنید، تا شورای اصلاحات ارضی دراین موارد بر حسب اختیارات قانونی خود درهراستان ارجاع می دهد که متشکل از شورایی مرکب از ۵ نفر از کارمندان واجد صلاحیت ادارات کل کشاورزی وعمرانی روستایی استان مربوطه است که احکام آنان بوسیله ی وزیر کشاورزی وعمران روستایی صادر می گردد تا توسط آنان اصلاح شود.

انتقال نسق زارعی

همانطوری که گفتیم یکی از محکمترین و سودمند ترین قوانین که در محیط روستایی بر اساس نیازهای جامعه ی روستایی و حاکمیت مالکین، افزایش محصولات کشاورزی و...رواج داشته و در آن تقسیم عادلانه ی آب و زمین صورت گرفته همین نسق زارعانه است؛ از زمانی که جمعیت روستایی افزایش پیدا کرد بهترین راه برای جلوگیری از اختلاف بین مردم در تصاحب زمین و آب، تقسیم عادلانه ی آب و زمین بین مردم روستا بوده تا هر کس با اموال مشخص شده ی خود بتواند زراعت کند، هم به خود وهم جامعه سود برساند.

برای انتقال نسق زراعی باید طبق قانون اصلاحات ارضی عمل کرد، قانون برای انتقال نسق زارعانه ماده ای تصویب کرده که می گوید زارعینی که در زمان اصلاحات ارضی زمین وحقابه به آنها منتقل شده می توانند با اجازه ی وزارت تعاون وامور روستاها حقو ق خود را درآن اراضی به کسی که در محل وقوع اراضی زندگی می کند انتقال دهد.

با توجه به این ماده ی قانونی هر کسی که دارای نسق زارعانه هست می تواند به واسطه ی سند عادی، صلح نامه، یا سند رسمی نسق زارعانه ی خود را، به کس دیگری منتقل کند، اگر موجر راضی نباشد باید از منافع مستاجره به مالک هم داد تا راضی شود، مثلاٌ اگر کسی سالها بر روی زمین کشاورزی با داشتن حق نسق زارعانه، کشاورزی کرده می تواند آن را به وسیله ی یک قرارداد به دیگری انتقال دهد و قرارداد همان سند عادی محسوب می شود.

محاسبه ی نسق زارعی

اگر کسی خواهان مطالبه ی حق نسق زارعانه یا حق ریشه باشد، اگر بین مالک و زارع توافقی بابت حق ریشه صورت نگرفته باشد، این محاسبه را به کارشناس سپرده می شود، چون برخی ازعوامل را باید در محاسبه ی حق نسق در نظر گرفت، مانند: (طول مدت زمانی که زارع بر روی زمین، کشاورزی می کند، میزان آبادانی که کشاورز بر روی زمین انجام داده است ، همچنین مقدار سرمایه ای که یک کشاورز برای آباد کردن زمین صرف کرده است، براساس موقعیت و ارزش ملک) معمولاً میزان ارزش حق ریشه به صورت درصدی از ارزش ملک زراعی محاسبه می شود، تا زمانی که صاحب حق نسق یا ریشه زمین را تخلیه نکرده است، نمی تواند از مالک طلبی داشته باشد.

گرفتن حق زارعانه در صورتی برای زارع امکان دارد که طی یک قراردادی بین مالک و زارع نوشته شده باشد، چنانچه بدون اجازه ی مالک یا به صورت غصبی به زراعت بپردازد مالک هیچ تعهدی برای پرداخت حق ریشه نخواهد داشت؛ اگر بعداز اتمام قرارداد زارعانه زارع ملک را تخلیه نکند، مالک می تواند علیه وی در دادگاه محل وقوع ملک دعوی تخلیه مطرح کند.